Wprawdzie oblicze współczesnej muzyki jazzowej dość znacznie odbiegło od korzeni jazzu – muzyki Nowego Orleanu, jednak tradycje sprzed lat kultywowane są nadal przez imponujące zastępy zespołów. Swe trwanie zawdzięcza nieustannie amatorom. W amatorskim muzykowaniu lat 20. narodził się ideał jej brzmienia, w amatorskim muzykowaniu przetrwały jej tradycje, w amatorskim muzykowaniu żyje dziś nadal. Dla określenia tej muzyki sprzed lat używa się terminu jazz tradycyjny. Jest to jednak określenie zbiorcze dla dawnych stylów i gatunków jazzu. Określenie dość pojemne i nadal uzupełniane, bowiem z każdym dziesięcioleciem przesuwa się granica między tym, co nowoczesne i nowe, a co staje się już przeszłością. Znowu uzupełniamy Słowniczek o kilka nowych haseł. Co więc kryje się za terminem jazz tradycyjny?

ALL STARS

Zwrot określający skład zespołu, w którym występują wybitni muzycy, instrumentaliści i wokaliści jazzowi.

ARANŻACJA

Opracowanie i instrumentacja kompozycji jazzowej. Może nią być standard jazzowy, rozrywkowy, lub nowy utwór. Celem aran żacji może być inne, niż w oryginale brzmienie tematu oraz dostosowanie go do aparatu wykonawczego. Nie zawsze też cała aranżacja jest dziełem jednego autora, gdyż w tej dziedzinie istnieją specjalizacje, np. aranżer sekcji dętej, smyczków, partii wokalnych itp. Od aranżera wymagana jest szeroka wiedza z zakresu instrumentoznawstwa, teorii i historii muzyki.

BANJO W JAZZIE TRADYCYJNYM, (zob. folder 2008) towarzyszyło śpiewakom bluesowym, minstrelom, później używane było przez archaiczne zespoły jazzowe. Jego pierwowzorem był afrykański instrument ludowy (spotykany też w Ameryce Południowej i w Indiach). Było i pozostało instrumentem pełnym akustycznych „brudów i szumów”, których sprawcą jest bębenkowa membrana służąca za pudło rezonansowe. Najbardziej znanym bandyżystą był Johnny St. Cyr (grał z Louisem Armstrongiem i Jelly Roll Mortonem). Wśród sław historia zapamiętała przede wszystkim tych, którzy dokonali nagrań płytowych, m.in. Bud Scott (z zespołu Buddy Boldena), Buddy Christian (z zespołów Kinga Olivera i Clarence Williamsa), solista Papa Charlie Jackson, Charlie Dixon (z orkiestry Fletchera Hendersona). Louis Black (z New Orleans Rhythm Kings). Po wielu latach zapomnienia, powróciły na jazzowe estrady świata (także do Polski) razem z New Orleans Revival, czyli Nowoorleańskim Renesansem.

BARRELHOUSE MUSIC

Termin ten znaczy dosłownie – muzyka knajpowa. Używany był dla określenia gry fortepianowej, dla której estradą były lokale Nowego Orleanu z tańcami i wyszynkiem. W podobny sposób grywali taperzy, ilustratorzy niemych filmów. Z czasem barrelhouse przekształcił się w → boogie woogie.

BIG BAND, orkiestra jazzowa złożona z sekcji saksofonów (ze zmianą na klarnety), sekcji trąbek, sekcji puzonów i sekcji rytmicznej (fortepian, gitara, kontrabas i perkusja). Wykonuje zwykle muzykę aranżowaną z kilkoma improwizowanymi partiami solowymi.

BLUE NOTES

Dźwięki skali bluesowej, znanej i stosowanej jedynie w jazzie (obniżony o pół tonu lub mniej, zazwyczaj trzeci i siódmy dźwięk skali tonalnej) używane na instrumentach nierównomiernie temperowanych, czyli na dętych i strunowych, które pozwalają dowolnie kształtować dźwięk. Sprawiaja wraźenie, że są grane nieprecyzyjnie (fałszywe).

BLUES, jedno z podstawowych źródeł jazzu, termin określający styl, formę muzyczną i liczne gatunki i odmiany. Początkowo pieśń czarnoskórej społeczności amerykańskiej (folklor), później także muzyka wokalno-instrumentalna i instrumentalna w wersji artystycznej, a nawet komercyjnej. Charakteryzują go trzy czterotaktowe frazy. Jego odmiany: work song i field holler (pieśni pracy), country blues (blues wiejski), urban blues (blues miejski).

BOOGIE-WOOGIE, fortepianowa, przeważnie solowa forma bluesa. Nazwę zawdzięcza kompozycji Pinetopa Smitha Pine Top’s Boogie Woogie. Adaptowana była także przez orkiestry. W wersji wokalnej dała początek gatunkowi zwanemu → rhythm & blues.

BOSSA NOVA

Taniec towarzyski pochodzenia południowoamerykańskiego, o charakterystycznym rytmie ludowej samby, zaadoptowany przez muzyków jazzowych. Za prekursora tego stylu uchodzi brazylijski gitarzysta Laurindo Almeida, a jedną z najwybitniejszych, gwiazd amerykański saksofonista Stan Getz. W Polsce styl ten uprawiany był przez zespół Bossa Nova Combo Krzysztofa Sadowskiego.

CHICAGOWSKI JAZZ, odmiana jazzu nowoorleańskiego, powstała w Chicago, które po zamknięciu Storyville (jazzowej dzielnicy N. Orleanu) stało się drugą stolicą jazzu.

COMBO, mały – od tria do sekstetu – zespół jazzowy.

DIXIELAND, odmiana stylu nowoorleańskiego stworzona przez białych muzyków, odznaczająca się przewagą elementów europejskich nad afro-amerykańskimi. Pod wieloma jednak względami identyczna z jazzem nowoorleańskim. Jedną z przyczyn odrębności była segregacja rasowa.

FORTEPIAN W JAZZIE TRADYCYJNYM, uchodzi za pionierski instrument jazzu. Bowiem od niego zaczyna się historia ragtime’u (zob. hasło), a od ragtime’u historia jazzu. Jednak pierwsze zespoły Nowego Orleanu nie miały fortepianu, bo większość z nich była formacjami mobilnymi, jak spasm bands, marching bands, band wagon. Tak więc historia fortepianu w jazzie dzieje się dwutorowo. Solistycznie – i zaczyna się od ragtime’isty Scotta Joplina i zespołowo – gdzie królował nowoorleańczyk Jelly Roll Morton. Historia jazzowego fortepianu mieni się wielkimi nazwiskami, m.in. James P. Johnson, Willie Smith, Fats Waller, Teddy Wilson, Earl Hines, Count Basie, Duke Ellington. Ich grono uzupełniali pianiści boogie-woogie, bluesa (zob. hasła). Jedni uosabiają jakiś styl, manierę, inni pozostają niezależni całe muzyczne życie i istnieją poza głównymi szkołami i tendencjami.

GOSPEL, murzyńska solowa pieśń religijna z tekstem opartym na wersetach biblijnych.

HAMMOND (zob. ORAGNY W JAZZIE TRADYCYJNYM)

HAPPY JAZZ (dosł. wesoły jazz), termin dotyczący sposobu interpretacji zwykle jazzu tradycyjnego, chociaż treścią happyjazzowego repertuaru bywają często utwory spoza listy standardów. Happy jazz uprawiają zespoły, dla których żart sytuacyjny, dowcip sceniczny jest tak samo ważny jak sama muzyka, także pełna z kolei muzycznych gagów. Wśród sław tego nurtu są m.in. fińska Retupera, szwajcarski Die Waschbratt Band, polski Hagaw i Prowizorka Dżez Będ czy brytyjski Bob Kerr & Whoopee Band.

HOT JAZZ (dosł. gorący jazz), termin określający dawne style jazzowe, podkreślający jednocześnie jego historyczny entuzjazm wykonawczy. Pojawił się wtedy, gdy w muzyce jazzowej lat 40. nastał intelektualny chłód, a wraz z nim określenie cool jazz. Używano go też dla przeciwstawienia się manierze zwanej sweet jazz lub sweet music. Obecnie prawie nieużywany.

IMPROWIZACJA, jeden z podstawowych elementów jazzu, polegający na tworzeniu partii solowej na żywo, najczęściej na melodyczo-harmonicznej bazie wykonywanego utworu.

JAM SESSION, okazjonalne muzykowanie, zwykle w przypadkowym składzie. Termin powstał ze slangowego określenia to jam (grać dla własnej przyjemności).

KLARNET W JAZZIE TRADYCYJNYM, był jednym z ważniejszych trójgłosów melodycznych w zespołach nowoorleańskich, a także instrumentem solowym. Pierwszą sławą jazzowego klarnetu i Nowego Orleanu był Alphonse Picou i jego solówka w High Society nagrana w drugiej połowie lat 20. Ówcześni klarneciści, m.in. George Lewis, Johnny Dodds, Jimmy Noone, Sidney Bechet, Albert Nicholas i olbrzymia rzesza lat późniejszych dysponowali dobrą techniką, wspartą także muzycznym wykształceniem i bardzo indywidualnym sposobem gry (zamieniano go chętnie na łatwiejszy w sposobie gry saksofon sopranowy). Jedyną i niepowtarzalną wirtuozerią zasłynął w historii jazzu Benny Goodman, który grze na klarnecie nadał wyrafinowanej melodyki i złożonego rytmu. Uczynił to w tak wielki sposób, że w jazzie nowoczesnym klarnet nie odegrał prawie żadnej roli. Pozostał wraz z Goodmanem największym osiągnięciem w historii jazzu, kończąc właściwie swą karierę na epoce swingu.

KONTRABAS W JAZZIE TRADYCYJNYM, pojawił się w zespołach nowoorleańskich dopiero wtedy, gdy zaczął zastępować i powoli wypierać dęte instrumentu basowe – helikon, suzafon lub tubę. Pierwsi kontrabasiści wykonywali bardzo proste partie, stanowiące podstawę funkcji harmonicznej. Z czasem zaczęto stosować technikę gry zw. slaps bas (zob. hasło). Rzadko kiedy powierzano mu partie solowe, a jeśli już to bardzo krótkie. Pionierami w tej dziedzinie byli m.in. George Pops Foster, Welmann Braud. Rola kontrabasu wzrosła znacznie pod koniec lat 30. w swingowych Combach, w których wykształcił się kolejny styl wykonawczy zw. walking bas, (dosł. spacerujący bas) preferujący grę melodyczna, legato. Podczas New Orleans Revival powróciły do zespołów tradycyjnych dęte instrumenty basowe, stosowane zamiennie w zależności od repertuaru.

LEADER (lider), kierownik orkiestry jazzowej, → big-bandu (bandleader), zespołu instrumentalnego lub grupy wokalnej.

MAINSTREAM (dosł. główny nurt), termin powstały w latach 50. dla określenia jazzu łączącego elementy tradycyjne i nowoczesne.

NEW ORLEANS JAZZ REVIVAL, renesans jazzu nowoorleańskiego zapoczątkowany w Kalifornii w latach 40. Obiegł później cały świat dwutorowo poprzez twórczą rekonstrukcję starego jazzu lub przez jego stylizację.

NOWOORLEAŃSKI JAZZ, muzyka powstała na przełomie XIX i XX wieku w Nowym Orleanie, wykonywana przez zespoły składające się z trąbki, klarnetu, puzonu, banjo i tuby. Instrumentem perkusyjnym była najczęściej tarka do prania → washboard.

ORGANY W JAZZIE TRADYCYJNYM

Do jazzu trafiły w latach 20. dzięki Fatsowi Wallerowi, który dokonał pierwszych nagrań używając zwykłych organów kościelnych (piszczałkowych). Używali ich także pianiści jazzowi, grający do filmów niemych w salach kinowych wyposażonych w ten instrument. Odkrycia w dziedzinie elektroakustyki doprowadziły do skonstruowania organów elektrycznych (elektromagnetycznych). Popularne był w jazzie instrumenty systemu Wurlitzera i Hammonda (zob. wstęp), a później kilku innych firm. W ich organach pojawiały się różnego rodzaju wynalazki i patenty urozmaicające barwę i artykulację. Od lat 50. należą do powszechnie stosowanego w jazzie instrumentu.

PERKUSJA W JAZZIE TRADYCYJNYM, to zarówno nazwa zestawu instrumentalnego (duży bęben, werbel, czynele, break-maszyna, kotły itp.), jak i muzyków na nim grających. Przejęta została przez jazz z nowoorleańskich orkiestr marszowych. Początkowo pełniła rolę porządkową, podkreślając wyłącznie miarowy puls zespołu lub orkiestry, z czasem jednak stała się równouprawnionym instrumentem partnerskim. Baby Dodds i Zutty Singleton uchodzą za największe sławy Nowego Orleanu, pierwszy umiarkowanie delikatny, drugi żywiołowy. Dalej także zarysowuje się podobny podział, który klasyfikuje ich dodatkowo za względu na kolor skóry, miasto w którym grają itp. Listę gwiazd jazzowej perkusji uzupełnia każda nowa orkiestra, każda nowa epoka jazzu. Są wśród nich także Tony Spargo z Original Dixieland Jazz Bandu, Ben Pollack z New Orleans Rhythm Kings, Gene Krupa z orkiestry Benny Goodmana, Chick Webb i Lionel Hampton, liderzy własnej orkiestry.

PUZON W JAZZIE TRADYCYJNYM, do jazzu trafił podobnie jak trąbka i wśród trójki metodyków jazzu tradycyjnego pełnił rolę instrumentu rytmiczno-harmonicznego, a później także solowego. Używano go, podobnie jak trąbkę w nowoorleańskich marching bands, zespołach i tzw band wagon, gdzie wykształcił się sposób gry zwany tailgate (zob. hasło). Najlepszą techniką gry na tym instrumencie wykazywali puzoniści zespołów Nowego Orleanu m.in. Kid Ory, Honore Dutrey w zespole Kinga Olivera, Tommy Dorsey i Jack Teagarden, w big bandach Juan Tizol i Ray Nance u Duke’a Ellingtona oraz Vic Dickenson, Trummy Young i wielu innych.

RAGTIME, komponowana muzyka fortepianowa podbudowana silnie synkopowaną rytmiką, której melodyka i harmonia zaczerpnięte zostały z różnych tańców i marszów. Uchodzi za styl poprzedzający jazz nowoorleański. Za twórcę ragtime’u uznaje się Scotta Joplina, którego Maple Leaf Rag i The Entertainer zdobyły olbrzymią popularność. Później przyjęty został przez zespoły nowoorleańskie.

RHYTHM & BLUES, nurt wywodzący się z bluesa wiejskiego, początkowo popularny w środowiskach murzyńskich, później zaakceptowany także przez białych.

RIFF, dwu- lub czterotaktowa fraza lub motyw melodyczno-harmoniczny wielokrotnie powtarzany. Pozwala zintensyfikować przebieg utworu. Stosowany jest w strukturze kompozycji zarówno jako element formalny, jak i doraźny sposób improwizacji. W literaturze jazzowej, szczególnie epoki swingu, znane są tematy, w których riffy stanowią kanwę melodyczno-rytmiczną solowych improwizacji.

SCAT, technika śpiewu jazzowego stosowana najczęściej podczas improwizacji, polegająca na stosowaniu dowolnych sylab.

SKRZYPCE W JAZZIE TRADYCYJNYM, używane były od narodzin jazzu. Należały do nieodłącznego instrumentarium pierwszych zespołów i orkiestr nowoorleańskich takich jak: Original Creole Jass Band, Olympia Band. W następnych latach zyskały rangę instrumentu solowego. Pierwszym skrzypkiem jazzowym był Joe Venuti. Historycznego nagrania dokonał w 1929 roku Po nim pojawili się następcy, m.in. Ray Nance – skrzypek w big bandzie Duke’a Ellingtona, czarnoskóry Eddie South i Stuff Smith. W Europie działał przez długie lata Stephane Grappelly, najpierw w Kwintecie Hot Club de France z cygańskim gitarzystą Django Reinhardtem, później z własnym zespołem. Wzbogacił historię jazzowej wiolinistyki nagraniami z czołówką amerykańskich muzyków jazzowych (m.in. gitarzystą Barneyem Kessel’em, pianistą Oscarem Petersonem, perkusistą Kennym Clarke’em), a także ze skrzypkiem klasycznym Yehudi Menuhinem.

SLAPS BAS, sposób gry pizzicato na kontrabasie, charakterystyczny dla wczesnych stylów jazzowych. Polega na tak mocnym szarpaniu strun, aby oprócz wydobycia określonego dźwięku wywołać dodatkowy efekt perkusyjno-rytmiczny powodowany uderzeniem szarpniętej struny o gryf. Niektórzy kontrabasiści stosowali nieco odmienny efekt perkusyjny. Najpierw uderzali palcem w strunę, a potem ją szarpali w celu wydobycia dźwięku o odpowiedniej wysokości.

SPIRITUALS, nabożna pieśń murzyńska, mówiąca zazwyczaj o sprawach wiary, w przeciwieństwie do → gospel najczęściej utwór chóralny pochodzenia ludowego.

STANDARD, utwór, który zdobył wielką popularność i dzięki niej wykorzystywany jest jako temat jazzowy. Sposób jego interpretacji jest często miernikiem umiejętności i wyobraźni muzycznej wykonawcy. Termin używany przede wszystkim w muzyce jazzowej, chociaż wśród standardów większość stanowią utwory muzyki rozrywkowej i folkloru. Standardy muzyki rozrywkowej określane są częściej odmiennymi terminami hit, przebój, evergreen.

STRIDE PIANO, solowy sposób gry na fortepianie, charakteryzujący się schematycznym akompaniamentem lewej ręki. Imituje ona perkusyjny puls uzyskiwany przez występujące na przemian – dźwięk basowy w dolnym rejestrze klawiatury na mocnej części taktu i następujący po nim akord, na części nieakcentowanej. Mistrzami stride’u byli m.in. Fats Waller, Earl Hines, Teddy Wilson.

SWING, styl jazzowy lat 30., którego emanacją były zarówno orkiestry (→ big-bandy) jak i małe zespoły (→ comba), zazwyczaj z przewagą partii aranżowanych nad improwizowanymi. Termin swing oznacza także charakterystyczną dla tego stylu specyficzną pulsację rytmiczną.

TAILGATE, sposób gry na puzonie charakterystyczny dla wczesnych stylów jazzowych. Polega na częstym stosowaniu glisand i grze legato. Jego nazwa wywodzi się od (tailgate dosł. tylna klapa), którą otwierano podczas przejazdu ulicznego orkiestry grającej na przyczepie zwanej band-wagon, ciągniętej przez konie. Opuszczona klapa pozwalała na swobodne operowanie suwakiem puzonu.

TRĄBKA W JAZZIE TRADYCYJNYM, jest jednym z pierwszych instrumentów jazzu. Trafiła doń w Nowym Orleanie po rozwiązaniu francuskich orkiestr dętych i likwidacji orkiestr wojskowych po zakończeniu wojny secesyjnej. Do lat 30. używano kornetu i tzw. skrzydłówki ze względu na delikatniejszą barwę. Z muzyki symfonicznej trafiła do jazzu trąbka tłokowa. W jazzie tradycyjnym była i jest wiodącym instrumentem melodycznym wśród pozostałych frontmanów, klarnecisty, puzonisty oraz ewentualnie drugiego trębacza. Ze względu na szalenie indywidualny sposób gry (artykulacja, zadęcie, brzmienie) nazywana jest królewskim instrumentem jazzu. Reprezentują go w historii legendarni, m.in. Buddy Bolden, King Oliver, Louis Armstrong i „biali” trębacze La Rocca, Bix Beiderbecke, Wild Bill Davison. Znalazła też zastosowanie w grze wczesnych big bandów m.in. Fletchera Hendersona, Chicka Webba, Jimmiego Lunceforda, swingowych comb i big bandów Benny Goodmana, Duke’a Ellingtona, Counta Basiego. Każda zresztą epoka i styl jazzu traktował i traktuje trąbkę jako pierwszoplanowy instrument solowy, zespołowy i orkiestrowy.

WASHBOARD, tarka do prania służąca za powszechnie stosowany instrument perkusyjny przez prymitywne zespoły nowoorleańskie. Charakterystyczne brzmienie uzyskuje się przez pocieranie lub uderzanie palcami, na których założone są naparstki (lub łyżką).

ZŁOTA TARKA (gold washboard), 1. nagroda przyznawaną za rok ubiegły najlepszemu polskiemu zespołowi jazzu tradycyjnego, od 1974 także nagroda indywidualna dla najlepszego solisty. 2. konkurs jazzu tradycyjnego o doroczną nagrodę o tej samej nazwie. W latach 1973-87 był częścią samodzielnej imprezy o dwuczłonowej nazwie Old Jazz Meeting – Złota Tarka, organizowanej w Warszawie. Od 1994 pod dawną nazwą organizowany jest w Iławie.